W dniu 12 marca 2026 r. parlament zakończył prace nad kluczową nowelizacją ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy (PIP). Reforma, będąca jednym z „kamieni milowych” Krajowego Planu Odbudowy, znacząco wzmacnia rolę inspektorów w zwalczaniu pozornego samozatrudnienia oraz fikcyjnych umów cywilnoprawnych. Dla działów kadrowo-płacowych oznacza to konieczność weryfikacji obecnych modeli współpracy.
Obecnie ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw oczekuje na podpis Prezydenta.
1. Administracyjne przekształcenie umowy w etat
Najważniejszą zmianą jest przyznanie PIP kompetencji do zmiany formy zatrudnienia w drodze decyzji administracyjnej. Do tej pory ustalenie istnienia stosunku pracy wymagało zazwyczaj długotrwałego procesu sądowego.
Jak będzie wyglądać procedura kontrolna?
-
Wysłuchanie stron: Przed podjęciem działań inspektor ma obowiązek wysłuchania pracodawcy i osoby świadczącej pracę.
-
Polecenie usunięcia naruszeń: W pierwszej kolejności inspektor wyda polecenie dostosowania umowy do stanu faktycznego (np. zawarcie umowy o pracę lub usunięcie z kontraktu B2B cech charakterystycznych dla etatu).
-
Dobrowolna korekta: Jeśli strony, za zgodą inspektora, zmienią treść łączącej ich relacji tak, by przestała ona spełniać przesłanki stosunku pracy, postępowanie zostaje zakończone.
-
Decyzja administracyjna: W przypadku braku realizacji polecenia, Okręgowy Inspektor Pracy będzie mógł wydać decyzję o przekształceniu umowy lub skierować sprawę do sądu.
Pamiętaj: Definicja stosunku pracy (art. 22 § 1 Kodeksu pracy) pozostaje niezmienna. Kluczowe są: praca pod kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez zatrudniającego oraz za wynagrodzeniem.
2. Ścieżka odwoławcza i ochrona pracownika
Pracodawca nie pozostaje bezbronny wobec decyzji inspektora, jednak procedury będą znacznie szybsze:
-
Termin na odwołanie: 30 dni od otrzymania decyzji do sądu pracy.
-
Szybki tryb sądowy: Sądy mają rozstrzygać odwołania w terminie 30 dni.
-
Wstrzymanie wykonalności: Co do zasady wniesienie odwołania wstrzymuje wykonanie decyzji inspektora do czasu prawomocnego wyroku.
-
Wyjątki i zabezpieczenia: Sąd może udzielić zabezpieczenia (np. nakazać traktowanie osoby jako pracownika w trakcie sporu). Rygor natychmiastowej wykonalności decyzji może zostać nadany m.in. w przypadku osób podlegających szczególnej ochronie (np. kobiet w ciąży).
3. Nowe narzędzie: Interpretacje Indywidualne
Wzorując się na prawie podatkowym, wprowadzono instytucję interpretacji indywidualnej Głównego Inspektora Pracy. Pracodawcy będą mogli wystąpić z wnioskiem o ocenę, czy planowany model współpracy w konkretnym stanie faktycznym jest zgodny z prawem. Uzyskanie pozytywnej interpretacji ma chronić firmę przed późniejszym kwestionowaniem formy zatrudnienia podczas kontroli.
4. Cyfryzacja i współpraca międzyurzędowa
Reforma stawia na nowoczesne metody nadzoru:
-
Kontrole zdalne: PIP zyska oficjalne uprawnienia do prowadzenia czynności kontrolnych na odległość.
-
Integracja danych: Zacieśniona zostanie wymiana informacji między ZUS, PIP oraz Krajową Administracją Skarbową (KAS). Ma to ułatwić typowanie podmiotów do kontroli na podstawie analizy ryzyka (np. nagłe przejście pracowników na B2B).
-
Wyższe sankcje: Nowelizacja przewiduje podwyższenie kar grzywny za wykroczenia przeciwko prawom pracowniczym.
5. Okres przejściowy i „Abolicja” dla pracodawców
Ustawa wejdzie w życie 3 miesiące po ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw. Ustawodawca przewidział jednak mechanizm zachęcający do samodzielnego naprawienia błędów:
Pracodawcy, którzy w ciągu 12 miesięcy od wejścia w życie przepisów dobrowolnie przekształcą wadliwe umowy cywilnoprawne w umowy o pracę, unikną odpowiedzialności karnej (grzywien) wynikającej z Kodeksu pracy za dotychczasowe naruszenia w tym zakresie.
Co warto zrobić już teraz?
Zaleca się przeprowadzenie audytu wszystkich kontraktów B2B oraz umów zlecenie pod kątem występowania cech stosunku pracy (szczególnie w zakresie podległości służbowej i narzuconych godzin pracy).
